Trải nghiệm không đo bằng số ki-lô-mét bạn đi hay số việc bạn từng thử qua. Nếu không thực sự hiện diện để quan sát và dành khoảng lặng suy ngẫm, mọi chuyến đi hay biến cố cũng chỉ là ký ức trôi tuột, chưa thể đọng lại thành hiểu biết sâu sắc.

Gần đây mình hay tự hỏi một câu nghe tưởng chừng đơn giản: Thế nào thực sự là một người có nhiều trải nghiệm?

Hỏi bạn bè xung quanh, câu trả lời phổ biến nhất thường là: đi du lịch nhiều nước, ngắm nhiều cảnh đẹp, làm đủ mọi ngành nghề để sống "1001 cuộc đời". Nghe qua thì rất cuốn hút, nhưng mình thấy định nghĩa đó chưa trọn vẹn.

Thực tế mình từng gặp những người đi khắp năm châu nhưng tư duy vẫn đóng khung trong định kiến cũ. Ngược lại, có những người cả đời gắn bó với một thành phố nhỏ nhưng cách họ trò chuyện, nhìn nhận con người lại sâu sắc và thấu đáo vô cùng.

Nếu xem trải nghiệm như một hàm số 4 chiều, mình tin nó được cấu thành từ 4 yếu tố:

graph LR
    classDef box fill:#18181b,stroke:#3f3f46,stroke-width:1.5px,color:#fafafa;
    
    A["Chiều rộng: Đa dạng bối cảnh"] --> E["Trải nghiệm thực chất"]
    B["Chiều sâu: Hiện diện & Quan sát"] --> E
    C["Cường độ: Va đập cảm xúc"] --> E
    D["Suy ngẫm: Đúc kết bài học"] --> E
    
    class A,B,C,D,E box;

1. Chiều rộng: Đa dạng bối cảnh

Chiều rộng là mức độ cởi mở của bạn trước những tình huống mới. Đó là dám bước ra khỏi thói quen thường nhật: thử một món ăn chưa từng nếm, ngồi lắng nghe câu chuyện của một người có thế giới quan đối lập, hay nhận một dự án hoàn toàn xa lạ với chuyên môn.

Không cần phải bay qua nửa vòng trái đất mới có chiều rộng. Chỉ cần bạn không giam mình trong một vòng tròn quan hệ khép kín, thế giới quan của bạn đã tự nhiên mở rộng mỗi ngày.

2. Chiều sâu: Hiện diện và quan sát chi tiết

Chiều sâu nằm ở chỗ bạn có thực sự "ở đó" trong khoảnh khắc hay chỉ lướt qua bề mặt.

Lấy ví dụ chuyện ăn một bát phở buổi sáng. Bạn có thể ăn vội vàng trong 5 phút cho no bụng để kịp giờ làm, hoặc bạn có thể dành vài giây để ý vị ngọt thanh của nước dùng, mùi thơm nồng của hành hoa, và cảm nhận nhịp sống vỉa hè của người Hà Nội hay Sài Gòn.

Cùng một chuyến đi hay một sự kiện, người biết quan sát chi tiết sẽ thu về lượng dữ liệu cảm xúc phong phú gấp nhiều lần một người chỉ mải chụp ảnh check-in rồi lướt điện thoại.

3. Cường độ: Những va đập định hình bản lĩnh

Cường độ là những khoảnh khắc đủ mạnh để làm rung chuyển nhận thức của bạn. Những lúc này thường không hề êm ái, nhưng lại là chất xúc tác khiến một người trưởng thành nhanh nhất:

  • Lần đầu tiên chịu trách nhiệm độc lập cho một dự án quan trọng mà không có ai đứng sau bọc lót.
  • Lần đầu tiên nếm mùi thất bại ê chề và phải tự tìm cách đứng dậy từ con số không.
  • Lần đầu tiên trải qua mất mát hoặc chia tay một người mà mình từng trân quý.

Sức chịu đựng và cách bạn vượt qua những điểm gãy cảm xúc đó chính là thứ tạo nên độ dày dặn và độ đầm trong tính cách.

4. Suy ngẫm: Chuyển hóa ký ức thành bài học sống

Đây là mắt xích quan trọng nhất nhưng lại dễ bị bỏ qua nhất.

Trải nghiệm mà không có suy ngẫm thì mãi mãi chỉ là ký ức trôi qua, không thể trở thành trí tuệ. Mình từng trải qua những giai đoạn bận rộn đến mức làm việc liên tục từ sáng đến đêm, chạy từ dự án này sang dự án khác nhưng không bao giờ dừng lại tự hỏi: "Hôm nay mình làm được gì tốt, mình sai ở đâu, và điều này dạy cho mình bài học gì?". Nhìn lại, mình thấy bản thân chạy rất nhiều quãng đường nhưng năng lực thực sự lại không tiến xa được bao nhiêu.

Nghiên cứu của Giáo sư Giada Di Stefano tại Trường Kinh doanh Harvard (2016) từng chỉ ra: những người dành ra 15 phút cuối ngày để suy ngẫm và viết lại bài học có hiệu suất làm việc cao hơn tới 22.8% so với những người chỉ cắm đầu làm việc liên tục. Chỉ cần 10 - 15 phút cuối ngày hoặc một buổi sáng cuối tuần để viết nhật ký, sắp xếp lại suy nghĩ, bạn đã biến những va chạm ngẫu nhiên thành tài sản tinh thần và năng lực thực chất.

Bạn không nhất thiết phải sống cuộc đời của một phượt thủ chu du khắp nơi hay một người khởi nghiệp bận rộn để được gọi là giàu trải nghiệm.

Dù bạn đang làm công việc gì hay ở bất cứ đâu, chỉ cần giữ lòng tò mò trước cái mới, quan sát sâu sắc từng khoảnh khắc hiện tại, dũng cảm đón nhận thất bại và duy trì thói quen tự vấn, bạn đã và đang tích lũy những trải nghiệm đắt giá nhất cho riêng mình.

Tài liệu tham khảo (References)

  1. Dewey, J. (1938). Experience and Education. Kappa Delta Pi / Macmillan. (Nguyên lý cốt lõi: Con người không học trực tiếp từ trải nghiệm, mà học từ việc suy ngẫm về trải nghiệm).
  2. Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Prentice-Hall. (Mô hình chu trình học tập qua trải nghiệm 4 giai đoạn).
  3. Di Stefano, G., Gino, F., Pisano, G. P., & Staats, B. R. (2016). Making experience count: The role of reflection in individual learning. Management Science, 62(3), 671-690. (Thực nghiệm chứng minh 15 phút suy ngẫm cuối ngày giúp tăng 22.8% hiệu suất cá nhân).
  4. Langer, E. J. (1989). Mindfulness. Addison-Wesley / Merloyd Lawrence. (Chiều sâu quan sát: Phân biệt sự hiện diện tỉnh thức với trạng thái phản xạ vô thức).
  5. Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (1996). The Posttraumatic Growth Inventory: Measuring the positive legacy of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9(3), 455-471. (Cường độ va đập: Cơ chế phát triển bản lĩnh nhận thức qua nghịch cảnh).