Cảm giác "mình dốt và sắp bị lộ" thực ra là dấu hiệu cho thấy bạn vừa bước vào một môi trường mới vượt ngoài vùng an toàn. Sai lầm lớn nhất là so sánh bên trong đầy hoài nghi của mình với vẻ ngoài bóng bẩy của người khác. Khi nhận ra ai cũng phải tự Google từ những thứ cơ bản, nỗi sợ đó sẽ tự nhiên biến mất.
Xin chào mọi người,
Sau một quãng nghỉ khá dài, bài đầu tiên mình muốn viết là về một cảm giác nhức nhối mà mình đối mặt liên tục dạo gần đây: Imposter Syndrome (Hội chứng kẻ mạo danh). Đây cũng là lý do chính khiến mình từng ngần ngại, không dám viết lách hay chia sẻ bất cứ điều gì.
Nỗi sợ này thực ra rất dễ gặp. Nhiều khi sếp giao cho một đầu việc mới, mình đọc xong thấy đầu óc trống rỗng, không hiểu nổi phải bắt đầu từ đâu. Lên lớp thì thấy bạn bè xung quanh dường như cái gì cũng biết, trả lời vanh vách. Cảm giác mình là một "kẻ lạc loài", chỉ may mắn có mặt ở đây và sớm muộn gì cũng bị người khác phát hiện ra mình dốt, thực sự rất ngột ngạt.
Một số triệu chứng mình tự thấy rất rõ ở bản thân:
- Luôn nghĩ thành quả của mình là do ăn may, gặp thời, chứ bản thân không có tài cán gì.
- Rất sợ mở miệng đặt câu hỏi vì sợ người ta đánh giá mình thiếu kiến thức nền tảng.
- Cố tình chuẩn bị quá đà, làm việc kiệt sức chỉ để che đậy cảm giác thiếu tự tin bên trong.
Bản chất thực sự của nỗi hoài nghi bản thân
Gần đây, mình có xem vlog của anh Duy Thanh Nguyen (từng làm việc tại Bain và Vietcombank). Mình thấy nhẹ lòng đi rất nhiều khi nghe một người xuất sắc như anh chia sẻ rằng: thời gian đầu đi làm, anh cũng phải lén Google từng thuật ngữ tài chính cơ bản nhất y như tụi mình bây giờ.
Nghĩ kỹ thì, imposter syndrome sinh ra từ một cái bẫy tâm lý kinh điển: Bạn lấy "hậu trường" đầy lộn xộn của bản thân để so sánh với "sân khấu" đã được trau chuốt của người khác. Bạn thấy rõ từng giây phút mình lo lắng, lúng túng, nhưng bạn chỉ nhìn thấy kết quả hoàn hảo và phong thái tự tin của đồng nghiệp hay bạn bè.
Sự thật là: Nếu bạn chưa bao giờ thấy mình ngu ngơ, có thể bạn đang ở trong một căn phòng quá an toàn. Cảm giác thấy mình nhỏ bé chính là bằng chứng cho thấy bạn đang thực sự bước lên một nấc thang phát triển mới.
3 cách mình đang áp dụng để giải thoát khỏi nỗi sợ
Đây là 3 bước thực tế mình áp dụng mỗi khi tiếng nói nghi ngờ bản thân xuất hiện:
1. Tách cảm xúc ra khỏi sự thật (Fact vs Feeling)
Cảm thấy mình dốt không có nghĩa thực tế mình dốt. Mỗi khi thấy hoảng, mình tự hỏi: "Có bằng chứng khách quan nào cho thấy mình không thể học được thứ này không?". Thường thì câu trả lời là không. Cảm xúc sợ hãi chỉ là phản ứng tự nhiên của não bộ khi gặp thông tin lạ, chứ không phải bản án về năng lực của bạn.
2. Bình thường hóa chuyện tra cứu và dám hỏi từ số 0
Người giỏi không phải người biết tất cả mọi thứ ngay từ đầu. Người giỏi là người tìm kiếm thông tin nhanh và không ngại hỏi đúng trọng tâm. Thay vì ngồi gặm nhấm nỗi sợ và giấu dốt, hãy chủ động nói: "Phần này em chưa nắm rõ bối cảnh, anh/chị giải thích giúp em kỳ vọng đầu ra được không?". Đặt câu hỏi sớm luôn giúp bạn tiết kiệm hàng tuần làm sai hướng.
3. Lập một cuốn sổ bằng chứng (Evidence Log)
Não người có xu hướng nhớ rất dai những lần thất bại và quên sạch những thành công nhỏ. Mỗi tuần, mình ghi chú lại 1 đến 2 kết quả cụ thể mình đã giải quyết xong: một bài tập đạt điểm tốt, một file phân tích số liệu gửi sếp đúng hạn, hay một công cụ mới mình vừa tự học được. Khi cảm giác kẻ mạo danh ập đến, hãy nhìn vào danh sách bằng chứng thực tế này thay vì lắng nghe nỗi sợ vô căn cứ.
Thừa nhận mình "chưa biết" là bước đầu tiên để bắt đầu học và giỏi lên. Đừng để nỗi sợ bị đánh giá giữ chân bạn quá lâu.
Chúc mọi người và chính bản thân mình sẽ luôn đủ can đảm để bước qua những khoảnh khắc tự nghi ngờ này!
Tài liệu tham khảo (References)
- Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241-247. (Nghiên cứu nền tảng đặt tên cho Hiện tượng Kẻ mạo danh).
- Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it: How difficulties in recognizing one's own incompetence lead to inflated self-assessments. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121-1134. (Hiệu ứng Dunning-Kruger).
- Duy Thanh Nguyen (2024). Vì sao mình luôn thấy bản thân kém cỏi ? Xem trên YouTube.
